Шатландскі замак на поўначы Беларусі. Сядзіба, дзеля якой не шкада адмахаць 300 кіламетраў

Амаль ля мяжы Беларусі, на беразе маляўнічага возера, стаіць самы сапраўдны "беларускі Хогвартс". У такім неймінгу няма ніякага перабольшання - у будынку, быццам перанесеным са старонак кніг, і праўда займаліся дзеці. Аднак здарылася гэта ўжо ў нашым стагоддзі. А да таго сядзіба паспела пабыць не толькі радавым маёнткам, але і турмой, бальніцай, выканкамам, домам састарэлых. Расказваем пра галоўную славутасць Расон, пра існаванне якой многія нават не падазраюць.

Сядзіба, што пабудавана за выйгрыш у казіно

 Як і кожная гістарычная славутасць, сядзіба Гласка авеяна легендамі. Ці заснаваныя яны на рэальных падзеях альбо прыдуманыя сучаснымі экскурсаводамі, тымі, што любяць «даўкамплектаваць» жыццё драматычнымі эпізодамі, цяпер ужо не ўстанавіць. Таму проста нацешымся паданнямі пра тое, як жылі і кахалі раней.

Першыя згадкі пра род Гласка з'яўляюцца ў другой палове XVI стагоддзя. Для таго часу сям'я была нічым не характэрнай: так, у валоданні мелася зямля, але колькі такіх было вакол... Аднак ужо к XIX стагоддзю, дзякуючы руплівай працы і прадпрымальнасці, Гласка ператварыліся ў заможны род. Тая самая сядзіба, пра якую сёння ідзе гаворка, з'явілася на свет дзякуючы вялікаму каханню. Папярэднічала яму не менш вялікае падарожжа. Вандруючы па Еўропе, Станіслаў Гласка пазнаёміўся з прыгожай польскай пані. Малады чалавек быў настолькі зачараваны іншаземкай, што тут жа прапанаваў ёй згуляць вяселле.

Дзяўчына адказала Станіславу ўзаемнасцю, але паставіла ўмову: маўляў, пайду за цябе, калі пабудуеш палац не горшы, чым у майго бацькі.

Як выглядаў той самы палац, сёння ўжо не вядома. Ды і імя дзівоснай полькі сцерлася ў стагоддзях. Але патрабаванне малады чалавек выканаў. Праўда, ні сядзібы, ні ўжо тым больш вяселля магло не здарыцца: будоўля такога маштабу была не па кішэні нават забяспечанаму маладому чалавеку. Не маючы іншай магчымасці "скласці сваё шчасце", Станіслаў адпраўляецца ў Варшаўскае казіно. І там - о цуд - зрывае банк.

Увесь выйгрыш Гласка накіроўвае на будаўніцтва палаца плошчай 831 квадратны метр. Пры гэтым малады чалавек не скупіцца на рэалізацыю мары нявесты: наймае знакамітага віцебскага архітэктара Эдмунда Фрыка, які прадумвае ў замку сістэму таемных калідораў і схаваных пакояў; замаўляе чырвоную цэглу аж з самой Германіі; выдаткоўвае каласальныя сумы на парчу і аксаміт, якімі пасля дэкаруюць сцены. Прызначэнне памяшканняў у замку прадумваюць ад і да. Так, у падвальную, больш халаднаватую частку «адпраўляюць» кухню і сховішча для прадуктаў.

У 1904 годзе палац, які заняў месца драўлянага панскага дома, быў дабудаваны. Нават для таго, даволі перасычанага ў архітэктурным плане часу сядзіба, што была пабудавана ў стылі псеўдаготыкі, становіцца сенсацыяй. Усе толькі і кажуць што пра вокны, якіх у будынку не толькі не злічыць, але і форма якіх практычна не паўтараецца.

Абмяркоўваюць і інтэр'еры: даступныя гасцям залі былі выкананы ў стылі ампір і «Луі Філіп», а сталовая — у «Гданьскім» стылі (яшчэ адна магчымасць дагадзіць каханай ). "Будуар быў абстаўлены мэбляй з чырвонага дрэва, упрыгожаны слановай косткай. У доме існаваў "дубовы" кабінет, які быў абвешаны габеленамі, а ў шафах захоўваўся крышталь. Сцены ўпрыгожвалі парча і шаль, а таксама карціны італьянскіх мастакоў", — пералічваюць даследчыкі.

Побач з домам сям'я разбівае вялікі парк са штучнай сажалкай. А як па-іншаму - стандарт стагоддзя.

Нажаль, доўга жыць у новым маёнтку Гласка не давялося. Рэвалюцыя 1917 года паклала канец балам, прыёмам і бесклапотнаму жыццю. Сям'я тэрмінова з'ехала ў Германію, а «дом у сто вокнаў» пачаў сваё самастойнае жыццё.

Ці ёсць будучыня? 

Нягледзячы на ўсю прыгажосць, сядзіба ў Расонах - не тое месца, дзеля якога варта ладзіць паездку. Яе лепш ўключыць у вялікі маршрут як адзін з важных прыпынкаў (але далёка не адзіны). Інакш можна расчаравацца, бо да нашага часу не дайшлі ні шыкоўныя інтэр'еры, ні карціны, ні нават ўбранне столяў. Ды і як па-іншаму, калі пасля 1917-га ў палацавых сценах што толькі ні размяшчалася.

Міліцыя, райкам партыі - гэта толькі пачатак. У гады Вялікай Айчыннай вайны ў Расонах пасялілася акупацыйная адміністрацыя, падвалы замка прыстасавалі пад турму. Калі тэрыторыю вызвалілі, на вялікія плошчы пераехала бальніца, а потым і дом састарэлых. Паспеў палац пабываць у тым ліку турыстычнай базай.

У канцы 1980-х будынак занялі цэнтр дзіцячай творчасці і Дом піянераў. Пачалася "Хогвартс-эпоха" (хоць тады пра гэта нават не падазравалі).

Менавіта дзеці былі апошнімі насельнікамі палаца. Разарваць ідэальны “мэтч” давялося з-за стану пабудовы: рэканструкцыя патрабавалася "яшчэ ўчора".

Арыгінальны палац мясцовыя ўлады спрабавалі прадаць у добрыя рукі яшчэ на парозе 2020-х. Будынак нават былі гатовыя аддаць за сімвалічную суму, абы знайшоўся гаспадар. У выніку ў 2024-м аб'ект быў перададзены пад інвестпраект. Паведамлялася, што ў Расонах адкрыецца гасцінічны комплекс з кафэ, пляцоўкай для вясельных цырымоній і абсталяванай зонай адпачынку ля возера. Тэрмін рэалізацыі праекта - 2027 год. Пакуль будаўнічай мітусні на тэрыторыі замка, на жаль, не відаць.

Дарэчы, з 2002 года будынак уключаны ў Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь.

Аўтар: Аксана Красоўская. Фота: Анастасія Чубенка